Psycholoog, psychotherapeut of psychiater?

“Therapeut”, “psycholoog”, “psychiater” en “psychotherapeut”; wanneer men met therapie te maken krijgt zorgen termen als deze nogal eens voor verwarring. Op websites van therapeuten wordt gekoketteerd met termen als “eerstelijnspsycholoog NIP” en “psychotherapeut BIG” zonder deze nader te verklaren, en in de volksmond worden veel van deze termen vaak moeiteloos als inwisselbaar gebruikt in verband met psychologische hulp. Onterecht, want de verschillen tussen bijvoorbeeld een eerstelijnspsycholoog en een psychiater zijn aanzienlijk. Tijdens het volgen van een therapie, of het kiezen van een therapeut, is het daarom raadzaam de verschillen te kennen tussen de verschillende soorten therapeuten.

Therapeut

Iedereen die een therapie toepast kan therapeut genoemd worden. De vorm van therapie is daarbij van geen belang. Doorgaans wordt de term “therapeut” gebruikt als verzamelnaam voor een ieder die beroepsmatig een methode toepast ter genezing van lichamelijke of geestelijke gezondheidsproblemen. Iedereen kan zich echter therapeut noemen, ook zonder diploma of werkervaring; de titel “therapeut” is op geen enkele manier beschermd. Het woord therapeut draagt dus geen kwaliteitsaanduiding in zich. Meestal wordt het beroep van een therapeut gespecificeerd, bijvoorbeeld tot “psycholoog”, “psychotherapeut” of “psychiater”.

Psycholoog

Feitelijk is een psycholoog iemand met expertise op het gebied van psychologie. Doorgaans wordt men een psycholoog genoemd wanneer men een studie psychologie heeft afgerond. De term “psycholoog” is in Nederland echter niet beschermd. Iedereen in Nederland mag zich dus, ook zonder studie psychologie, een psycholoog noemen. Dit in tegenstelling tot België, waar de titel “psycholoog” wel is beschermd. Een psycholoog hoeft niet perse werkzaam te zijn als therapeut, psychologen kunnen bijvoorbeeld ook werkzaam zijn in het onderwijs of werken aan wetenschappelijk onderzoek. Wanneer een psycholoog wel werkzaam is als therapeut, zijn er een viertal beroepsgroepen te onderscheiden:

  • Eerstelijnspsycholoog – Net zoals bijvoorbeeld de huisarts is de eerstelijnspsycholoog werkzaam in de ‘eerste lijn’ van de gezondheidszorg. Dat betekent dat cliënten zich bij een eerstelijnspsycholoog kunnen aanmelden zonder verwijzing. De eerstelijnspsycholoog heeft een praktijkgerichte en breed georiënteerde opleiding gevolgd, zonder zich te specialiseren in een bepaalde richting. De eerstelijnspsycholoog biedt een klachtgerichte en kortdurende behandeling voor een scala aan lichte tot matig ernstige psychische klachten. Wanneer een intensievere of meer specialistische behandeling nodig is, kan de eerstelijnspsycholoog de cliënt doorverwijzen naar de ‘tweede lijn’ van de gezondheidszorg, bijvoorbeeld voor behandeling door een psychotherapeut.
  • Gezondheidspsycholoog / GZ-psycholoog – Een gezondheidspsycholoog, veelal afgekort als “GZ-psycholoog” is een psycholoog die een postdoctorale studie heeft gevolgd en werkzaam kan zijn in alle sectoren van de gezondheidszorg. De GZ-psycholoog diagnosticeert en behandeld psychische problemen bij lichamelijke ziekten en invaliditeit, psychische stoornissen en problemen in het leefklimaat. De titel GZ-psycholoog is in Nederland beschermd. In België is de term GZ-psycholoog toepasbaar op iedere psycholoog die in de gezondheidszorg werkzaam is.
  • Klinisch psycholoog – Een klinisch psycholoog is een gespecialiseerde GZ-psycholoog die een postdoctorale opleiding tot klinisch psycholoog heeft afgerond. De klinisch psycholoog is veelal werkzaam in instellingen als ziekenhuizen, maar kan ook een zelfstandige praktijk voeren. Het werkgebied van de klinisch psycholoog bestaat uit het diagnosticeren en behandelen van ernstige en complexe psychische problemen en psychische stoornissen, en het verrichten van crisisinterventies.
  • Kinderpsycholoog / jeugdpsycholoog – De kinderpsycholoog en jeugdpsycholoog is een psycholoog die zich middels opleiding en/of werkervaring heeft gespecialiseerd in de kinderpsychologie en jeugdpsychologie. De kinderpsycholoog en jeugdpsycholoog behandeld psychische klachten bij kinderen en jeugdigen.

Psychotherapeut

Een psychotherapeut is gespecialiseerd in het behandelen van cliënten met complexe, vaak in de persoonlijkheid gewortelde psychische klachten. De behandeling door een psychotherapeut kan zowel klachtgericht als persoonsgericht zijn. De psychotherapeut biedt een behandeling die vaak intensiever en langduriger is dan die van bijvoorbeeld de eerstelijnspsycholoog of de GZ-psycholoog. Een psychotherapeut heeft zowel aandacht voor de sociale omgeving van de cliënt als voor de cliënt als individu. De psychotherapeut heeft na het afronden van een studie psychologie, geneeskunde, pedagogiek of maatschappelijk werk een erkende opleiding tot psychotherapeut gevolgd.

Voor behandeling door een psychotherapeut is een verwijzing nodig, bijvoorbeeld van een huisarts of een psycholoog. “Psychotherapeut” is in Nederland een beschermde titel: alleen wanneer men een erkende opleiding tot psychotherapeut heeft gevolgd, en staat ingeschreven in het BIG register, mag men zich psychotherapeut noemen. In België is psychotherapeut geen beschermde titel.

Psychiater

Een psychiater is een arts die zich na een studie geneeskunde heeft gespecialiseerd in de psychiatrie. De opleiding tot psychiater is alleen toegankelijk voor artsen. In de opleiding tot psychiater is de complete opleiding tot psychotherapeut geïntegreerd. Een psychiater beschikt dus over therapeutische kennis op het niveau van een psychotherapeut. In tegenstelling tot de psycholoog en psychotherapeut mag een psychiater naast het geven van een psychotherapeutische behandeling ook medicijnen voorschrijven. Daarom behandelt een psychiater vaak psychische klachten waarbij medicijnen een belangrijke rol spelen in de behandeling, zoals bijvoorbeeld schizofrenie, verslaving, persoonlijkheidsstoornis, psychose, dwangstoornis en bipolaire stoornis.

Voor behandeling door een psychiater is een verwijzing nodig, bijvoorbeeld van de huisarts. De titel “psychiater” is beschermd; een psychiater staat als arts in het BIG-register geregistreerd, maar ook als psychotherapeut.

BIG en NIP

De afkorting BIG wordt vaak gebruikt door psychotherapeuten, klinisch psychologen, GZ-psychologen en psychiaters; zij noemen zich dan bijvoorbeeld “gezondheidszorgpsycholoog BIG”. Hieruit blijkt dat de therapeut is opgenomen in het BIG-register. Dit is het register van de wet BIG, oftewel “Wet Beroepen in de Individuele Gezondheidszorg”. Wanneer een beroep is opgenomen in het BIG-register dan is de titel beschermd en is de opleiding door de overheid erkend. Ook bestaan er voor BIG beroepen een beroepscode of gedragsregels, een klachtenopvang en een tuchtrecht. Opname van een therapeut in het BIG-register kan dus worden opgevat als een keurmerk voor kwaliteit en betrouwbaarheid.

NIP staat voor “Nederlands Instituut van Psychologen”; de beroepsvereniging van en voor psychologen. Het NIP behartigt de belangen van psychologen, bevordert de beoefening van psychologie en biedt een kennisplatform. Psychologen die hun studie psychologie hebben afgerond kunnen lid worden van het NIP. Zij mogen zich dan “Psycholoog NIP” noemen. Voor de psycholoog NIP gelden gedragsregels, die de kwaliteit van de psychologische hulp dient te waarborgen.

Alternatieve therapeuten

Naast de bovenstaande erkende beroepen uit de geestelijke gezondheidszorg, bestaat er een weelde aan alternatieve therapeuten. Een therapeutische methode wordt alternatief genoemd wanneer er geen erkende vakopleiding voor bestaat. Binnen de alternatieve geneeswijzen zijn er veel therapievormen waar überhaupt geen opleiding voor te volgen is, hoewel er ook alternatieve geneeswijzen bestaan waarbij dat wel het geval is. Voor alternatieve therapeuten die een dergelijke opleiding gevolgd hebben bestaat er vaak de mogelijkheid zich aan te sluiten bij een beroepsvereniging. Veel alternatieve therapeuten zijn echter niet aangesloten bij dergelijke beroepsverenigingen. Er is geen overkoepelende organisatie of wet die waakt over de kwaliteit van de door alternatieve therapeuten aangeboden zorg.